मुंबई । भारतीय संस्कृतीतील सर्वात मोठा आणि उत्साहाचा सण म्हणजेच ‘गणेशोत्सव’. अवघ्या महाराष्ट्रासह देशातील आणि जगभरातील गणेशभक्त ज्या क्षणाची आतुरतेने वाट पाहत असतात, त्या २०२६ सालातील गणेश चतुर्थीची तारीख आणि शुभ मुहूर्त जाणून घेणार आहोत. यंदाच्या पंचांगानुसार, वर्ष २०२६ मध्ये गणेश चतुर्थी हि बुधवार, दि. १६ सप्टेंबर २०२६ रोजी साजरी केली जाणार आहे.
भारतीय तिथी आणि शुभ मुहूर्त ज्योतिषशास्त्राच्या गणनेनुसार, भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी तिथी मंगळवार, दि. १५ सप्टेंबर २०२६ रोजी संध्याकाळी ७:१४ वाजता सुरू होईल आणि बुधवार, दि. १६ सप्टेंबर २०२६ रोजी संध्याकाळी ६:१७ वाजता समाप्त होईल. उदयतिथीनुसार, दि. १६ सप्टेंबर रोजी घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये बाप्पाची प्रतिष्ठापना केली जाईल. गणेश पूजेचा सर्वात शुभ मुहूर्त (मध्यान्ह काळ) सकाळी ११:०८ ते दुपारी १:३४ या दरम्यान असणार आहे.
सुख-समृद्धीसाठी वास्तू नियम वास्तूशास्त्रानुसार, बाप्पाची मूर्ती घरात किंवा कार्यालयात स्थापन करताना दिशा अत्यंत महत्त्वाची ठरते. घरातील ईशान्य कोपरा (North-East) हा देवस्थान मानला जातो, त्यामुळे येथे मूर्तीची स्थापना करणे सुख-समृद्धी आणि प्रगतीसाठी उत्तम मानले जाते. मूर्ती बसवताना बाप्पाचे तोंड उत्तर दिशेला असेल याची काळजी घ्यावी. तसेच, घरासाठी ‘डाव्या सोंडेचा’ गणपती सर्वोत्तम मानला जातो, कारण यामुळे घरातील वातावरण शांत आणि सकारात्मक राहण्यास मदत होते.
मुलांसाठी संस्कारांची पर्वणी या उत्सवादरम्यान मुलांमध्ये धार्मिक आणि सामाजिक मूल्यांची रुजवण करणे सोपे जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात मुलांना गणपतीच्या कथा सांगणे, त्यांना आरती आणि पूजेच्या विधींमध्ये सहभागी करून घेणे, त्यांच्यात शिस्त आणि एकाग्रता वाढवण्यास मदत करते. यामुळे मुलांच्या मानसिक विकासाला गती मिळते, असे आध्यात्मिक तज्ज्ञांचे मत आहे.
दरम्यान, या उत्सवाचे नियोजन करताना भाविकांनी पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी शाडूच्या मूर्तीचा वापर करावा, असे आवाहनही स्थानिक प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे. तसेच शहरातील वाहतूक व्यवस्थाही दरम्यानच्या काळात वेगवेगळ्या दिशेने वळवण्यात आली आहे.
गणेशोत्सवाच्या समारोपानंतर, गणपती बाप्पाच्या मूर्तीचे पवित्र नदीत किंवा वाहत्या पाण्यात विसर्जन केले जाते आणि पुढील वर्षासाठी आशीर्वाद मागितले जातात. यावर्षी अनंत चतुर्दशी शुक्रवार, दि. २५ सप्टेंबर रोजी आहे. तथापि, अनेक भक्त गणेश चतुर्थीला घरी बाप्पाची स्थापना केल्यानंतर दीड, तीन, पाच किंवा अगदी सात दिवसांनीही मूर्तीचे विसर्जन करतात.
बाप्पांचे विसर्जन कधी?
गणेश चतुर्थीपासून सुरू होणारा हा उत्सव १० दिवस चालतो. शुक्रवार, दि. २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी ‘अनंत चतुर्दशी’ असून याच दिवशी बाप्पाला जड अंतकरणाने निरोप दिला जाईल. या दिवशी विसर्जनाचे मुख्य मुहूर्त सकाळी आणि दुपारी उपलब्ध असतील.
नैवेद्य स्वतःच्या हातांनी तयार करा
मुलांना मोदक किंवा इतर सात्विक पदार्थ बनवण्यात सहभागी करून घ्या. ते त्यांच्या वयाला योग्य अशी छोटी कामे करू शकतात. तसेच, त्यांना शिकवा की अन्न हे केवळ एक मेजवानी नसून, देव आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे एक साधन आहे.
काही मिनिटे मंत्राचा जप करा
मुलांसोबत “ओम गण गणपतये नमः” चा जप करा. त्यांना गणपतीबद्दल एक छोटी गोष्ट सांगा आणि त्यांना बुद्धी व विवेकाची देवता का मानले जाते हे समजावून सांगा. यामुळे पूजा त्यांच्यासाठी केवळ एक विधी न राहता, एक शिकण्याचा अनुभव बनू शकते.
ईशान्य किंवा उत्तर दिशेत गणेशाची स्थापना
ईशान्य दिशा ही बुद्धी, ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जेशी संबंधित मानली जाते. त्यामुळे, या दिशेत गणपतीची मूर्ती स्थापित करणे आणि त्यांची पूजा करणे शुभ मानले जाते. याशिवाय, उत्तर दिशा देखील गणेश पूजेसाठी योग्य मानली जाते. उत्तर दिशा बुध ग्रहाशी संबंधित आहे, जो बुद्धिमत्ता, वाणी, तर्क, व्यवसाय आणि संवाद यासाठी जबाबदार असलेला ग्रह आहे. ज्यांच्या कुंडलीत बुध हा बलवान स्वामी ग्रह असून तो कन्या राशीत उच्च राशीत आहे, त्यांच्यासाठी गणेश पूजेमध्ये उत्तर दिशेला विशेष महत्त्व आहे. पूजेदरम्यान उत्तर किंवा ईशान्य दिशेला तोंड करून गणपतीचे ध्यान करणे देखील शुभ मानले जाते.